Ipmilat, vuoiŋŋat ja eará sivdnádusat
Ipmilat, vuoiŋŋat ja eará sivdnádusat ledje deaŧalaččat sámi jáhkus ja mytologiijas. Deaŧalaš ipmilat leat namahuvvon sierra láhkai guovllus guvlui áiggiid čađa.
Árja: nissonlaš energiija.
Bárbmoáhkká: Bearráigeahčai bárbmolottiid vai giđđat bohtet dearvan Bárpmus, lieggaeatnamis. Guorga lei su veahkki.
Beaivi/Biejvve/Biejjie: Beaivváš. Bálvalit beaivváža lea leamaš deaŧalaš sámi jáhkus, ja lei maiddái sahkkehusa ipmil.
Bieggaalmmái: Lei deaŧalaš goddebivddus, omd. botnjat biekka vai gottit mannet bivdorokkiide.
Boaššoáhkká: Orui boaššu vuolde ja attii bivdolihku.
Čáhcealmmái: Lei guolástanipmil.
Čáhcerávga/guovdi: Orui jogas ja mearas. Geavahuvvui balddonassan mánáid bajásgeassimis.
Čáhkalakkis: Orui jogas ja ádjagiin. Lei hui unni ja álás. Oaivvis sus lei buoridandáidu ja čoavjjis ledje ollu silbaruđat. Fidnii dan buoridandáiddu ja silbaruđaid go dájuhii ja gottii dan.
Fástoolmmái: Bearráigeahčai ahte sápmelaččat dolle fástobeivviid.
Gieddegeašgálgu: Ásai gieddegeažis dahje goahtešilju ravddas ja bearráigeahčai ja suodjalii goahtešilju. Ođđaáiggis gieddegeašgálgu lea ožžon dakkár nama go beavkálas nissonin.
Gufihtar: gufihttarat ásse gufihtarčohkas ja lávejedje hohkahit mánáid sin báikái. Mánát eai galgan borrat dahje juhkat maidige orodettiin čohkas, dalle gal eai beassan doppe eret.
Guolleipmil: Lei guolástanipmil. Muhtun bálvvosbáikkit jogaid ja jávrriid ja meara lahkka gohčoduvvojit Guolleipmilin.
Hálddit: Suodjaledje ealliid ja šattuid. Muhtun báikkit, omd. Háldečohkka, ledje bassi báikkit, sieiddit.
Ipmil/Jubmel/Jupmele: Lei bajimus ipmil. Máttasámis Jupmele rievddai Raedie-namahussan miššonáigge. Miššonbáhpat rievdadedje sámi Ipmil/Jubmel/Jupmele namahusaid kristtalašvuođa Ipmila namahussan.
Jábmiidáhkká/Jábbmeáhkká/Jaemiehaahka: Ásai Jábmiidáimmus ja lei dávda- ja jápminvuoigŋa.
Jámeš: Son guhte lei jápmán ja ásai eatnan vuolde.
Juoksáhkká/Joeksaahka: Ásai boaššus, goađi bassi oasis. Bearráigeahčai gándamánáid vai ožžot bivdosearaid.
Tjåervieraedie: máttasámi čoarveráđđejeaddji.
Leaibealmmái/Liejbålmaj/Liejpålmaj: Lei meahcástanipmil. Leaibemuorra adnojuvvui bassi muorran, ja dan ostu geavahuvvui vuoidat dahje málet goavdá govvosiid. Erenoamážit bivddedettiin guovžža lei deaŧalaš addit bálvvos-sállaša dasa. Ostomáihlli nissonat čolgadedje bivdiid muođuid vuostá go bohte ruovttoluotta guovžabivddus.
Mailmenraedie: Máttasámi ipmil namahus, manin miššonearat dan gohčodišgohte.
Máttaráhkká/Maadteraahka: Eamieadni, mii lei bajimus nissonipmil. Sus ledje golbma nieidda: Sáráhkká, Juoksáhkká ja Uksáhkká. Ledje deaŧalaččat mánáid riegádeames.
Noaidegázzi/sáivogázzi: Veahkkevuoiŋŋat. Ledje várra máttarvánhenvuoiŋŋat dahje jápmán fuolkkit. Sáhtte veahkehit siidda olbmuid go dat gillájedje. Válljejedje olbmo gii galggai šaddat noaidin ja čuvvo su eallinagi.
Noaideloddi/sáivoloddi, noaideguolli/sáivoguolli, noaidesarvvis/sáivosarvvis: Noaiddi veahkit maid geavahii go čákŋalii nuppi áibmui.
Uksáhkká/Oksaahka: Orui uksašielmmá vuolde ja várjalii goahteuvssa ja goađi ássiid. Son válddii vuostá máná go dat riegádii ja várjalii dan bajásšattadettiin.
Raediegiedte: Máttasámi ipmilbárdni.
Raedieaehtjie: máttasámi bajimus ipmil.
Rananiejte: Máttasámi "giđđanieida". Galggai bearráigeahččat ahte šattašii buorre boazoguohtun.
Rohttu: Dávda- ja jápminvuoigŋa. Ásai Jábmiidáimmus dahje Rohttoáimmus.
Ruđot: Noaiddi nissonvuoigŋa ja veahkki. Dan oinnii dušše noaidi.
"Serge-edni": Miššonbáhpaid čállinvuohki. Lei sealgeeadni, Ipmila eamit. Sivdnidii olbmo vuoiŋŋa ja attii dan viidáseabbot Máttaráhkkái, mii attii dasa olbmo hámi.
Stállu: Jiehtanas sivdnádus. Stállu geavahuvvui balddonassan mánáid bajásgeassimis.
Dierpmis/Bajánolmmái, Átjet, Hovrengaellies, Thor: Bajánipmil. Dagahii riđu dahje stoarpma, bajána, álddagasa ja nu arvvi. Dat lei árvvus adnon danne go dat attii arvvi, mii lei buorrin šaddui.
Ulddat: olbmohápmásaš eatnanvuložat. Ásse vásedin váriin.
Gáldut: Mebius, Hans, 2007: Bissie. Pollan, Brita, 1993: Samiske sjamaner. Rydving, Håkan, 2003: Traditionell nordsamisk religion omkring år 1700, girjjis: Sveen, Arvid: Mytisk landskap. Solbakk, Aage, 2007: Noaidevuohta ja álbmotmedisiidna. Girjjis: John T. Solbakk (red.): Tradisjonell kunnskap og opphavsrett. |